Άγχος: Συμπτώματα, αιτίες και αντιμετώπιση

Όταν αγχωνόμαστε, το σώμα απελευθερώνει ορμόνες όπως η αδρεναλίνη και η κορτιζόλη, προκαλώντας άμεσες αλλαγές. Συχνά συμπτώματα περιλαμβάνουν υποκειμενικά αισθήματα νευρικότητας ή έντονου φόβου, σωματική διέγερση, γνωστική ανησυχία ή δυσκολία συγκέντρωσης, καθώς και συμπεριφορές αποφυγής ή ανησυχία/νευρικότητα (restlessness).

• Σωματικά συμπτώματα: Ταχυπαλμία, γρήγορη αναπνοή (υπεραερισμός), εφίδρωση, τρέμουλο, "κόμπος" στο στομάχι ή σφίξιμο στο στήθος.

• Γνωσιακά συμπτώματα: Υπερεγρήγορση (το μυαλό ψάχνει παντού για κινδύνους), δυσκολία στη συγκέντρωση σε οτιδήποτε άλλο εκτός από την πηγή του άγχους.

• Συναισθηματικά συμπτώματα: Αίσθημα ανησυχίας, εκνευρισμός ή φόβος ότι "κάτι κακό θα συμβεί"

Το άγχος πυροδοτείται από διάφορους παράγοντες, οι οποίοι διαφέρουν από άτομο σε άτομο. Το άγχος προκύπτει από την αλληλεπίδραση γενετικών ευπαθειών (π.χ. παραλλαγές στο γονίδιο του μεταφορέα σεροτονίνης), νευροβιολογικών παραγόντων (π.χ. υπερδραστηριότητα της αμυγδαλής και δυσρύθμιση του προμετωπιαίου φλοιού) και περιβαλλοντικών στρεσογόνων παραγόντων, όπως το τραύμα ή το χρόνιο στρες. Συνοπτικά οφείλεται σε: 

• Εξωτερικές Πιέσεις: Εργασιακές προθεσμίες, οικονομικές υποχρεώσεις, εξετάσεις ή σημαντικές αλλαγές στη ζωή (π.χ. μια μετακόμιση).

• Κοινωνικές Καταστάσεις: Η έκθεση σε κοινό, μια νέα γνωριμία ή οι συγκρούσεις σε σχέσεις.

• Βιολογική Προδιάθεση: Ορισμένοι άνθρωποι έχουν εκ φύσεως ένα πιο ευαίσθητο νευρικό σύστημα που αντιδρά πιο έντονα στα ερεθίσματα.

Το χρόνιο άγχος επηρεάζει αρνητικά την καθημερινή λειτουργικότητα, συμπεριλαμβανομένης της απόδοσης στην εργασία, των κοινωνικών σχέσεων και της ποιότητας ζωής, παρουσιάζοντας μέτριες συσχετίσεις με ελλείμματα σε διάφορους τομείς, όπως: 

• Σωματική Υγεία: Μπορεί να οδηγήσει σε πονοκεφάλους τάσεως, πεπτικά προβλήματα, μυϊκούς πόνους και εξασθένηση του ανοσοποιητικού καθώς και σε αυξημένο κίνδυνο για υπέρταση.

• Ψυχική Κόπωση: Αυξημένος κίνδυνος για κατάθλιψη (συννοσηρότητα), επίμονη ανησυχία και δυσφορία, δυσκολία στη συγκέντρωση καθώς μπορούν να εκδηλωθούν και συμπεριφορές αποφυγής.

• Σχέσεις: Η συνεχής ένταση μπορεί να οδηγήσει σε ξεσπάσματα ή στην απομόνωση του ατόμου από τους οικείους του.

Για να διαγνωστεί το άγχος ως μια μορφή της Γενικευμένης Αγχώδους Διαταραχής, θα πρέπει να πραγματοποιηθεί μια ενδελεχής κλινική αξιολόγηση από ειδικό ψυχικής υγείας (ψυχίατρο ή ψυχολόγο), καθώς δεν υπάρχει βιολογική εξέταση (π.χ. αιματολογική) που να την επιβεβαιώνει. Ο ειδικός εξετάζει το ιατρικό ιστορικό, τη διάρκεια των συμπτωμάτων και τη σοβαρότητά τους, χρησιμοποιώντας συχνά σταθμισμένα εργαλεία αξιολόγησης (όπως η κλίμακα GAD-7) για να μετρήσει την ένταση του άγχους στην καθημερινότητα του ατόμου.

Για να τεθεί η διάγνωση σύμφωνα με το DSM-5 (το διαγνωστικό εγχειρίδιο της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας), τα συμπτώματα θα πρέπει να πληρούν τα εξής κριτήρια:

• Διάρκεια: Η υπερβολική ανησυχία και το άγχος πρέπει να εμφανίζονται τις περισσότερες ημέρες για διάστημα τουλάχιστον έξι μηνών.

• Έλεγχος: Το άτομο δυσκολεύεται αποδεδειγμένα να ελέγξει την ανησυχία του (το αίσθημα ότι “το μυαλό δεν σταματά”).

• Συμπτωματολογία: Το άγχος συνοδεύεται από τουλάχιστον τρία από τα παρακάτω συμπτώματα (ένα για τα παιδιά): νευρικότητα/αίσθημα τεντώματος, εύκολη κόπωση, δυσκολία στη συγκέντρωση, ευερεθιστότητα, μυϊκή τάση ή διαταραχές ύπνου.

• Λειτουργικότητα: Τα συμπτώματα προκαλούν κλινικά σημαντική ενόχληση ή έκπτωση στην κοινωνική, επαγγελματική ή άλλες σημαντικές περιοχές της ζωής.

Παράλληλα, ο ειδικός πραγματοποιεί διαφορική διάγνωση για να βεβαιωθεί ότι το άγχος δεν οφείλεται σε άλλες καταστάσεις, όπως διαταραχές του θυρεοειδούς, χρήση ουσιών, παρενέργειες φαρμάκων ή άλλες ψυχικές διαταραχές (π.χ. κρίσεις πανικού ή κατάθλιψη), εξασφαλίζοντας έτσι ότι η θεραπεία θα είναι η πλέον κατάλληλη.

Σε αντίθεση με τις διαταραχές, το καθημερινό άγχος μπορεί συχνά να ρυθμιστεί με αλλαγές στον τρόπο ζωής:  Οι προσεγγίσεις που βασίζονται στην αποδοχή, όπως η ενσυνειδητότητα (mindfulness), υπερτερούν της καταστολής, βελτιώνοντας τον πνευμονογαστρικό τόνο και τη νευρωνική ευελιξία (π.χ. ρύθμιση μεταξύ προμετωπιαίου φλοιού και αμυγδαλής).

• Ασκήσεις Αναπνοής: Η διαφραγματική αναπνοή στέλνει σήμα στον εγκέφαλο ότι "είμαστε ασφαλείς", καταλαγιάζοντας τα συμπτώματα.

• Σωματική Άσκηση: Η κίνηση βοηθά στην "κατανάλωση" της περίσσειας ενέργειας και των ορμονών του στρες.

• Ψυχοθεραπεία: Η συμβουλευτική βοηθά στο να αναγνωρίσουμε τις "ρίζες" του άγχους μας και να χτίσουμε μηχανισμούς ανθεκτικότητας ενώ η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT), ιδιαίτερα μέσω τεχνικών γνωσιακής αναδόμησης και έκθεσης, μειώνει αποτελεσματικά το άγχος ενισχύοντας προσαρμοστικές στρατηγικές ρύθμισης συναισθήματος, με μέτρια μακροπρόθεσμα αποτελέσματα στα συμπτώματα

• American Psychological Association (APA). (2023). Understanding Anxiety and Stress.

• Cisler, J. M., Olatunji, B. O., Feldner, M. T., & Forsyth, J. P. (2009). Emotion Regulation and the Anxiety Disorders: An Integrative review. Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment, 32(1), 68–82. https://doi.org/10.1007/s10862-009-9161-1

• McKnight, P. E., Monfort, S. S., Kashdan, T. B., Blalock, D. V., & Calton, J. M. (2015). Anxiety symptoms and functional impairment: A systematic review of the correlation between the two measures. Clinical Psychology Review, 45, 115–130. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2015.10.005

• Patriquin, M. A., & Mathew, S. J. (2017). The neurobiological mechanisms of generalized anxiety disorder and chronic stress. Chronic Stress, 1. https://doi.org/10.1177/2470547017703993

• Van Dis, E. a. M., Van Veen, S. C., Hagenaars, M. A., Batelaan, N. M., Bockting, C. L. H., Van Den Heuvel, R. M., Cuijpers, P., & Engelhard, I. M. (2019). Long-term Outcomes of Cognitive Behavioral therapy for Anxiety-Related Disorders. JAMA Psychiatry, 77(3), 265. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2019.3986

"Δεν είναι όλες οι μέρες ίδιες. Κάθε ημέρα όμως περιέχει ένα 'θόρυβο' στο βάθος. Νιώθω πως συνεχώς πρέπει να είμαι η καλύτερη σε όλα, οτι δεν πρέπει να απογοητεύσω κανέναν. Ταυτόχρονα νιώθω πως ο χρόνος τρέχει. Μια κλεψύδρα που σιγά σιγά οι κόκκοι της λιγοστεύουν και ο χρόνος μου τελειώνει. Τρέχω συνεχώς να προλάβω κάτι και νιώθω οτι δεν ηρεμώ ποτέ. Εαν συμβεί κάτι που θα διαταράξει τη ρουτίνα μου συνήθως εμφανίζω στομαχόπονους, ξυπνάω στη μέση της νύχτας και δυσκολεύομαι να κοιμηθώ ξανά. Τους τελευταίους μήνες έχω ξεκινήσει ψυχοθεραπεία και προσπαθώ μέσω αυτής να ανακαλύψω τις βαθύτερες αιτίες. Πλέον είμαι σε ένα στάδιο που μαθαίνω να παίρνω αποστάσεις από τις σκέψεις μου, ο κόμπος στο στομάχι έχει αρχίσει να λύνεται. Δεν έχει εξαφανιστεί αλλά πλέον δεν κρατάει αυτό το τιμόνι της ζωής μου."