ΔΕΠΥ: Συμπτώματα, αίτια και διαχείριση στην καθημερινότητα

• Απρόσεκτος τύπος: Περιλαμβάνει δυσκολία στη συγκέντρωση, μη ολοκλήρωση εργασιών και την κακή οργανωτικότητα του ατόμου. Σε αυτόν τον τύπο εμφανίζονται ελάχιστα ή καθόλου συμπτώματα υπερκινητικότητας.

• Υπερκινητικός - παρορμητικός τύπος: Το άτομο δυσκολεύεται να κάτσει σε μια θέση ή να είναι ήσυχο. Έχει υπερβολικά αυξημένα επίπεδα ενέργειας και είναι πάρα πολύ ομιλητικό. Επίσης, μπορεί να διακόπτει τους άλλους και να έχει παρορμητική συμπεριφορά.

• Συνδυασμός των δύο τύπων: Είναι ο πιο συνηθισμένος τύπος και συνδυάζει συμπτώματα των παραπάνω τύπων.

Τα συμπτώματα της ΔΕΠΥ περιλαμβάνουν την απροσεξία, την υπερβολική ενέργεια, και την παρορμητικότητα.

Τα συμπτώματα της απροσεξίας είναι:

• Εύκολη απόσπαση προσοχής

• Το άτομο ξεχνάει πράγματα

• Δυσκολία στην οργάνωση χρόνου

• Δυσκολία στην τήρηση οδηγιών ή την ολοκλήρωση καθηκόντων

• Συχνή απώλεια αντικειμένων

Μερικά σημάδια της υπερδραστηριότητας και της παρορμητικότητας περιλαμβάνουν:

• Υπερβολική ενέργεια και υπερένταση

• Υπερβολική ομιλία ή διακοπή του συνομιλητή

• Γρήγορη λήψη αποφάσεων χωρίς να σκέφτεται τις συνέπειες

• Κληρονομικότητα: Έρευνες έχουν δείξει πως η κληρονομικότητα μπορεί να επηρεάσει την εμφάνισή της.

• Περιβαλλοντικοί παράγοντες: Ορισμένοι περιβαλλοντικοί παράγοντες μπορεί επίσης να αυξήσουν τον κίνδυνο, όπως η έκθεση σε τοξικά υλικά (πχ μόλυβδος) ως παιδί, ή το έντονα στρεσογόνο περιβάλλον κατά τη διάρκεια της βρεφικής ηλικίας.

• Αναπτυξιακά προβλήματα: Προβλήματα με το κεντρικό νευρικό σύστημα σε βασικές στιγμές της ανάπτυξης μπορεί να παίζουν κάποιο ρόλο στην εμφάνιση ΔΕΠΥ.

• Υπάρχουν συγγενείς α΄βαθμού με ΔΕΠΥ ή κάποια ψυχική ασθένεια

• Η μητέρα κάπνιζε, κατανάλωνε αλκοόλ ή έκανε χρήση ναρκωτικών ουσιών κατά την εγκυμοσύνη

• Ως παιδί υπήρχε έκθεση σε τοξικές ουσίες και σε περιβάλλον με έντονο στρες

• Ένα άτομο έχει γεννηθεί πρόωρα

• Χαμηλή αυτοεκτίμηση

• Χαμηλές σχολικές επιδόσεις και δυσκολία στην αξιοποίηση των δυνατοτήτων του

• Δυσκολίες στις κοινωνικές σχέσεις 

• Αυξημένο κίνδυνο εξάρτησης από ουσίες στην ενήλικη ζωή

• Συχνότερα ατυχήματα ή τραυματισμούς

• Δυσκολία στην εύρεση και διατήρηση εργασίας αργότερα

Η διάγνωση της ΔΕΠΥ βασίζεται σε μια ολοκληρωμένη κλινική αξιολόγηση, καθώς δεν υπάρχει μια απλή βιολογική εξέταση (π.χ. αιματολογική) που να την επιβεβαιώνει. Ο ειδικός ψυχικής υγείας (παιδοψυχίατρος, ψυχίατρος ή νευρολόγος) συλλέγει πληροφορίες από το ιατρικό και αναπτυξιακό ιστορικό του ατόμου, ενώ συχνά χρησιμοποιούνται σταθμισμένα ερωτηματολόγια και κλίμακες αξιολόγησης από το περιβάλλον του (γονείς, δασκάλους ή συντρόφους).

Στο πλαίσιο της διάγνωσης, προσδιορίζεται ο συγκεκριμένος τύπος της διαταραχής (Απρόσεκτος, Υπερκινητικός/Παρορμητικός ή Συνδυασμένος), ανάλογα με τα συμπτώματα που υπερτερούν τους τελευταίους έξι μήνες.

Για να τεθεί η διάγνωση της ΔΕΠΥ σύμφωνα με το DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition) το κορυφαίο διαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο ψυχικών διαταραχών, που εκδόθηκε από την Αμερικανική Ψυχιατρική Εταιρεία το 2013,τα συμπτώματα θα πρέπει να:

• Εμφανίζονται σε τουλάχιστον δύο διαφορετικά πλαίσια (π.χ. τόσο στο σπίτι όσο και στο σχολείο ή την εργασία).

• Προκαλούν σημαντική δυσκολία στην κοινωνική, ακαδημαϊκή ή επαγγελματική λειτουργικότητα του ατόμου.

• Έχουν κάνει την εμφάνισή τους πριν από την ηλικία των 12 ετών, ακόμα και αν η διάγνωση γίνεται στην ενήλικη ζωή.

Παράλληλα, ο γιατρός πραγματοποιεί διαφορική διάγνωση για να αποκλείσει άλλες καταστάσεις που μπορεί να «μιμούνται» τη ΔΕΠΥ, όπως μαθησιακές δυσκολίες, διαταραχές ύπνου, αγχώδεις διαταραχές ή προβλήματα θυρεοειδούς, διασφαλίζοντας έτσι την καταλληλότητα της θεραπευτικής παρέμβασης.

Αλλαγές στον τρόπο ζωής

• Τακτική άσκηση, που βοηθά στη διοχέτευση της ενέργειας

• Μείωση άγχους

• Επαρκής και ποιοτικός ύπνος

• Σταθερό πρόγραμμα ύπνου

• Αποφυγή οθονών, καφεΐνης και ζάχαρης πριν τον ύπνο

• Ισορροπημένη διατροφή και σταθερά γεύματα
  

Επίσης, βοηθάει το να μιλάει ανοιχτά το άτομο με την οικογένεια και το περιβάλλον του για τη ΔΕΠΥ.

Σχολείο και εργασία

• Ήσυχος και οργανωμένος χώρος

• Γραπτές οδηγίες αντί μόνο προφορικών

• Βοήθεια στην οργάνωση και τον προγραμματισμό

Φαρμακευτική αγωγή

Η φαρμακευτική αγωγή χορηγείται μόνο από ειδικό και παρακολουθείται στενά. Ορισμένα φάρμακα μπορούν να βοηθήσουν στη μείωση των συμπτωμάτων, αλλά:

• Μπορεί να χρειαστεί δοκιμή διαφορετικών επιλογών

• Η θεραπεία προσαρμόζεται σε κάθε άτομο ξεχωριστά

Ψυχοθεραπεία

Οι ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις μπορούν να βοηθήσουν, ειδικά στους ενήλικες. Οι πιο συχνές είναι:

• Γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία (CBT)

• Τεχνικές ενσυνειδητότητας (mindfulness)

Αυτές βοηθούν στη διαχείριση της σκέψης, των συναισθημάτων και της καθημερινής λειτουργικότητας.

• American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Publishing.

• Barkley, R. A. (2015). Attention-deficit hyperactivity disorder: A handbook for diagnosis and treatment (4th ed.). Guilford Press.

• National Institute of Mental Health. (2023). Attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD). Retrieved from https://www.nimh.nih.gov

• Centers for Disease Control and Prevention. (2024). ADHD throughout the lifespan. Retrieved from https://www.cdc.gov

• Faraone, S. V., & Biederman, J. (2005). What is the prevalence of adult ADHD? Journal of Clinical Psychiatry, 66(Suppl 3), 10–15.

• World Health Organization. (2023). Attention deficit hyperactivity disorder. Retrieved from https://www.who.int

• Brown, T. E. (2013). A new understanding of ADHD in children and adults: Executive function impairments. Routledge.

“Για χρόνια η ταμπέλα του "απρόσεκτου" ή του "τεμπέλη" με ακολουθούσε παντού, ενώ στην πραγματικότητα το μυαλό μου λειτουργούσε σαν ένας δέκτης που πιάνει όλους τους σταθμούς ταυτόχρονα. Ζω με ΔΕΠΥ (Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής ή/και Υπερκινητικότητας), κάτι που σημαίνει ότι η οργάνωση του χρόνου μου και η συγκέντρωσή μου μπορούν να θρυμματιστούν από τον παραμικρό θόρυβο. Είτε παλεύω να ολοκληρώσω μια απλή εργασία χωρίς να ξεχάσω τι έκανα στη μέση, είτε νιώθω μια εσωτερική υπερένταση που με σπρώχνει να μιλάω ακατάπαυστα και να ενεργώ παρορμητικά.

Η διάγνωση, ακόμα και αν ήρθε αργότερα στη ζωή μου, ήταν μια τεράστια ανακούφιση, καθώς εξήγησε γιατί ένιωθα πάντα "εκτός ρυθμού" σε σχέση με τους άλλους. Σήμερα, με την ψυχοθεραπεία και διάφορες μορφές οργάνωσης, μαθαίνω να τιθασεύω την ενέργειά μου.”