Κατάθλιψη: Αιτίες, Συμπτώματα, Διάγνωση, Θεραπεία

Συμπτώματα κατάθλιψης

• Αισθήματα λύπης, κενού ή απελπισίας

• Ξεσπάσματα θυμού, ευερεθιστότητα ή σύγχυση, ακόμη και για μικρά πράγματα

• Έλλειψη ευχαρίστησης ή ενδιαφέροντος για τις περισσότερες ή όλες τις δραστηριότητες

• Διαταραχές ύπνου, όπως αϋπνία ή υπερβολικό ύπνο

• Κόπωση ή έλλειψη ενέργειας, με αποτέλεσμα το άτομο να χρειάζεται να καταβάλει μεγάλη προσπάθεια ακόμα και για τις πιο απλές δραστηριότητες

• Αλλαγές στην όρεξη για φαγητό και μείωση ή αύξηση σωματικού βάρους

• Άγχος, ταραχή ή υπερένταση

• Αργή σκέψη, ομιλία ή κίνηση του σώματος

• Αίσθημα ανικανότητας ή ενοχών για παρελθοντικές αποτυχίες

• Προβλήματα στη σκέψη, τη συγκέντρωση και τη μνήμη

• Συχνές ή επαναλαμβανόμενες σκέψεις θανάτου, αυτοκτονικές σκέψεις (αυτοκτονικός ιδεασμός), απόπειρες αυτοκτονίας ή αυτοκτονία

• Σωματικά προβλήματα χωρίς να υπάρχει κάποια ιατρική πάθηση ή τραυματισμός, όπως πόνο στη μέση ή πονοκεφάλους

Συμπτώματα κατάθλιψης σε παιδιά και εφήβους

• Στα μικρότερα παιδιά, τα συμπτώματα της κατάθλιψης περιλαμβάνουν θλίψη, ευερεθιστότητα, προσκόλληση σε κάποιο φυσικό πρόσωπο ή αντικείμενο, ανησυχια, πόνους, άρνηση να πάει σχολείο, απώλεια σωματικού βάρους.

• Στους εφήβους, τα συμπτώματα περιλαμβάνουν θλίψη, ευερεθιστότητα, αίσθημα αναξιότητας, θυμό, κακή απόδοση στο σχολείο, αίσθημα μη κατανόησης από τον περίγυρο, υπερευαισθησία, χρήση αλκοόλ ή ναρκωτικών ουσιών, υπερβολικό ύπνο και φαγητό, αυτοκαταστροφικές τάσεις, έλλειψη ενδιαφέροντος για τις καθημερινές δραστηριότητες και αποφυγή κοινωνικών αλληλεπιδράσεων.

Συμπτώματα κατάθλιψης στους ηλικιωμένους

Η κατάθλιψη δεν είναι συνηθισμένο κομμάτι όταν μεγαλώνει και γερνάει ένα άτομο, και δε θα πρέπει να αμελείται. Συνήθως δεν γίνεται διάγνωση της διαταραχής αυτής στους ηλικιωμένους, και οι ίδιοι δεν ζητούν εύκολα βοήθεια. Τα συμπτώματα διαφοροποιούνται στην ηλικιακή αυτή ομάδα και αποτελούνται από:

• Δυσκολία στη μνήμη ή αλλαγές στην προσωπικότητα του ατόμου

• Σωματικοί πόνοι

• Κόπωση, έλλειψη όρεξης, προβλήματα ύπνου

• Επιθυμία για παραμονή στο σπίτι

• Αυτοκτονικές σκέψεις

Το DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition) το κορυφαίο διαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο ψυχικών διαταραχών, που εκδόθηκε από την Αμερικανική Ψυχιατρική Εταιρεία το 2013, διακρίνει τις καταθλιπτικές διαταραχές ως εξής:

• Κλινική κατάθλιψη (μείζονα καταθλιπτική διαταραχή): Στη μείζονα καταθλιπτική διαταραχή το άτομο αισθάνεται στενοχώρια, χαμηλή αυτοεκτίμηση ή αναξιότητα για τουλάχιστον δύο εβδομάδες. Παράλληλα, εμφανίζει και άλλα συμπτώματα, όπως είναι προβλήματα ύπνου, αλλαγές στη διατροφή και την όρεξη, και απώλεια ενδιαφέροντος για δραστηριότητες που προκαλούσαν  χαρά. Πρόκειται για την πιο κοινή μορφή κατάθλιψης.

• Επίμονη καταθλιπτική διαταραχή (δυσθυμία): Η επίμονη καταθλιπτική διαταραχή είναι μια ήπια ή μέτριας έντασης κατάθλιψης που διαρκεί για τουλάχιστον δύο χρόνια. Τα συμπτώματά της είναι πιο ήπια από αυτά της κλινικής κατάθλιψης. Οι ειδικοί κατονομάζουν αυτή την καταθλιπτική διαταραχή και δυσθυμία.

• Διαταραχή Διασπαστικής Απορρύθμισης της Διάθεσης (ΔΔΑΔ): Η Διαταραχή Διασπαστικής Απορρύθμισης της Διάθεσης προκαλεί χρόνια, έντονη ευερεθιστότητα και συχνά προβλήματα ξεσπάσματος θυμού στα παιδιά. Τα συμπτώματα συνήθως ξεκινούν από την ηλικία των 10 ετών.

• Προεμμηνορροϊκή Δυσφορική Διαταραχή (PMDD): Κατά τη διαταραχή αυτή, υπάρχουν προεμμηνορροϊκά συμπτώματα μαζί με συμπτώματα διάθεσης, όπως έντονη ευερεθιστότητα, άγχος ή κατάθλιψη. Τα συμπτώματα βελτιώνονται λίγες μέρες μετά την έναρξη της περιόδου, αλλά μπορούν να είναι αρκετά έντονα και να προκαλούν δυσκολίες στη διαχείριση της καθημερινότητας.

• Καταθλιπτική διαταραχή εξαιτίας μιας ιατρικής πάθησης: Πολλές ιατρικές παθήσεις σχετίζονται με αλλαγές στο σώμα, οι οποίες μπορούν να προκαλέσουν κατάθλιψη. Σε αυτές ανήκουν ο υπερθυρεοειδισμός, οι καρδιακές ασθένειες, η νόσος Πάρκινσον και ο καρκίνος. Σε περίπτωση αντιμετώπισης της ασθένειας, η κατάθλιψη βελτιώνεται.

Επιπλέον, υπάρχουν μερικές πιο εξειδικευμένες μορφές καταθλιπτικής διαταραχής, όπως:

• Εποχική κατάθλιψη: Είναι μια μορφή μείζονος καταθλιπτικής διαταραχής που εμφανίζεται τους φθινοπωρινούς και χειμερινούς μήνες και υποχωρεί κατά την άνοιξη και το καλοκαίρι.

• Προγεννητική και επιλόχεια κατάθλιψη: Η προγεννητική είναι η κατάθλιψη που εμφανίζεται κατά την εγκυμοσύνη. Η επιλόχεια κατάθλιψη αναπτύσσεται περίπου τέσσερις εβδομάδες έπειτα από τη γέννα.

• Άτυπη κατάθλιψη: Τα συμπτώματα αυτής της πάθησης διαφέρουν ελάχιστα από αυτά της “τυπικής” κατάθλιψης. Η κύρια διαφορά είναι μια προσωρινή βελτίωση της διάθεσης ως απόκριση σε θετικά γεγονότα (αντιδραστικότητα διάθεσης). Άλλα βασικά συμπτώματα περιλαμβάνουν την αυξημένη όρεξη για φαγητό και την ευαισθησία απόρριψης.

• Σύμπτωμα διπολικής διαταραχής: Τα άτομα με διπολική διαταραχή συχνά εμφανίζουν καταθλιπτικά επεισόδια, σε συνδυασμό με επεισόδια μανίας ή υπομανίας.

• Γενετικοί παράγοντες (κληρονομικότητα): Άτομα που έχουν οικογενειακό ιστορικό κατάθλιψης φαίνεται να έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να εμφανίσουν τη διαταραχή.

• Βιολογικοί και νευροχημικοί παράγοντες: Αλλαγές στη λειτουργία του εγκεφάλου και στους νευροδιαβιβαστές, όπως η σεροτονίνη και η νοραδρεναλίνη, επηρεάζουν τη διάθεση και συνδέονται με την κατάθλιψη.

• Ορμονικές διαταραχές: Διαταραχές σε ορμόνες (όπως κορτιζόλη ή θυρεοειδικές ορμόνες) μπορούν να επηρεάσουν τη συναισθηματική ισορροπία και να συμβάλλουν στην εμφάνιση συμπτωμάτων.

• Ψυχοπιεστικά γεγονότα ζωής: Δύσκολες καταστάσεις όπως απώλεια αγαπημένου προσώπου, χωρισμός, ανεργία ή οικονομικές δυσκολίες μπορούν να λειτουργήσουν ως πυροδοτικοί παράγοντες.

• Χρόνιο στρες: Η παρατεταμένη έκθεση σε στρεσογόνες καταστάσεις εξαντλεί τον οργανισμό και αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης κατάθλιψης.

• Τραυματικές εμπειρίες: Εμπειρίες όπως κακοποίηση, παραμέληση ή άλλα ψυχολογικά τραύματα, ιδιαίτερα στην παιδική ηλικία, μπορούν να επηρεάσουν τη μελλοντική ψυχική υγεία.

• Σωματικές παθήσεις: Ορισμένες χρόνιες ασθένειες ή προβλήματα υγείας μπορεί να σχετίζονται με την εμφάνιση κατάθλιψης, επηρεάζοντας τόσο το σώμα όσο και τη διάθεση.

• Κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες: Η ανεργία, οι οικονομικές δυσκολίες και η κοινωνική απομόνωση αυξάνουν το ψυχολογικό φορτίο και σχετίζονται με υψηλότερα ποσοστά κατάθλιψης.

Η διάγνωση της κατάθλιψης βασίζεται κυρίως στην αξιολόγηση των συμπτωμάτων, καθώς και στο ιατρικό και ψυχιατρικό ιστορικό του ατόμου. Ο ειδικός ψυχικής υγείας ή ο γιατρός εξετάζει το πώς αισθάνεται, σκέφτεται και λειτουργεί το άτομο στην καθημερινότητά του.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να προσδιοριστεί και ο τύπος της κατάθλιψης, όπως για παράδειγμα η εποχική κατάθλιψη ή η επιλόχεια κατάθλιψη, ανάλογα με τις συνθήκες εμφάνισης των συμπτωμάτων.

Για να τεθεί διάγνωση κατάθλιψης, τα συμπτώματα θα πρέπει να:

• Εμφανίζονται σχεδόν κάθε μέρα

• Διαρκούν το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας

• Επιμένουν για τουλάχιστον δύο εβδομάδες

Παράλληλα, ο γιατρός μπορεί να ζητήσει και κάποιες ιατρικές εξετάσεις, όπως αιματολογικό έλεγχο, ώστε να αποκλειστούν άλλες παθήσεις που ενδέχεται να προκαλούν παρόμοια συμπτώματα.

Ψυχοθεραπεία

Η ψυχοθεραπεία βοηθά το άτομο να αναγνωρίσει και να αλλάξει αρνητικά μοτίβα σκέψης και συμπεριφοράς. Υπάρχουν διάφορες μορφές, με πιο συνηθισμένη για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης τη Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT). Σε ορισμένες περιπτώσεις αρκεί βραχυχρόνια παρέμβαση, ενώ σε άλλες απαιτείται μεγαλύτερη διάρκεια.

Φαρμακευτική αγωγή

Τα αντικαταθλιπτικά φάρμακα συμβάλλουν στη ρύθμιση της χημείας του εγκεφάλου που επηρεάζει τη διάθεση. Υπάρχουν διαφορετικές κατηγορίες φαρμάκων και μπορεί να χρειαστεί χρόνος μέχρι να βρεθεί το κατάλληλο για κάθε άτομο. Ενδέχεται να εμφανιστούν παρενέργειες, οι οποίες συνήθως υποχωρούν με τον χρόνο.

Συμπληρωματικές θεραπείες

Ορισμένες εναλλακτικές προσεγγίσεις μπορούν να λειτουργήσουν υποστηρικτικά, ιδιαίτερα σε ήπιες μορφές κατάθλιψης. Σε αυτές περιλαμβάνονται τεχνικές όπως ο βελονισμός, το μασάζ, η ύπνωση και η βιοανάδραση.

Θεραπείες διέγερσης εγκεφάλου: Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις ή όταν η κατάθλιψη δεν ανταποκρίνεται σε άλλες θεραπείες, μπορεί να εφαρμοστούν μέθοδοι όπως η ηλεκτροσπασμοθεραπεία (ECT), η διακρανιακή μαγνητική διέγερση (TMS) ή η διέγερση του πνευμονογαστρικού νεύρου (VNS).

Τρόποι αντιμετώπισης στην καθημερινότητα

• Τακτική σωματική άσκηση

• Ποιοτικός και επαρκής ύπνος

• Ισορροπημένη και υγιεινή διατροφή

• Αποφυγή κατανάλωσης αλκοόλ

• Διατήρηση επαφής με άτομα του κοντινού περιβάλλοντος

• American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.). Arlington, VA: American Psychiatric Association.

• Beck, A. T., & Alford, B. A. (2009). Depression: Causes and treatment (2nd ed.). University of Pennsylvania Press.

• Mayo Clinic. (2023). Depression (major depressive disorder). Retrieved from https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/depression/symptoms-causes/syc-20356007

• National Institute of Mental Health. (2023). Depression. Retrieved from https://www.nimh.nih.gov/health/topics/depression

• Kessler, R. C., Bromet, E. J. (2013). The epidemiology of depression across cultures. Annual Review of Public Health, 34, 119–138. https://doi.org/10.1146/annurev-publhealth-031912-114409

• Cuijpers, P., Karyotaki, E., Weitz, E., Andersson, G., Hollon, S. D., van Straten, A. (2014). The effects of psychotherapies for major depression in adults on remission, recovery and improvement: A meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 159, 118–126. https://doi.org/10.1016/j.jad.2014.02.026

• Malhi, G. S., & Mann, J. J. (2018). Depression. The Lancet, 392(10161), 2299–2312. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(18)31948-2

• World Health Organization. (2022). Depression. Retrieved from https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/depression

“Για καιρό πίστευα ότι φταίει ο χαρακτήρας μου ή ότι απλώς έγινα "τεμπέλα". Η μέρα μου ξεκινά με ένα ασήκωτο βάρος στο στήθος και η απλή σκέψη τού να σηκωθώ από το κρεβάτι ή να βουρτσίσω τα δόντια μου μοιάζει με ακατόρθωτο άθλο. Νιώθω ένα μόνιμο συναισθηματικό μούδιασμα, ένα κενό που έχει σβήσει τα χρώματα από οτιδήποτε μου έδινε χαρά, ενώ την ίδια στιγμή με κατακλύζουν αναίτιες ενοχές για το παρελθόν και μια τρομερή δυσκολία να συγκεντρωθώ ακόμα και στην πιο απλή κουβέντα. Οι φίλοι μου άρχισαν να με αποφεύγουν για αυτό, και εγώ δεν ήθελα να τους επιβαρύνω, και σταδιακά απομακρύνθηκα κι εγώ.

Η διάγνωση για Μείζονα Καταθλιπτική Διαταραχή ήταν το κλειδί για να καταλάβω ότι δεν είμαι αδύναμη, αλλά ότι παλεύω με μια πραγματική νόσο που επηρεάζει τη χημεία του εγκεφάλου μου. Παρόλο που το στίγμα με έκανε να κλείνομαι στον εαυτό μου και να απομονώνομαι, η απόφαση να ξεκινήσω ψυχοθεραπεία και φαρμακευτική αγωγή μού έδωσε την ελπίδα ότι το γκρίζο πέπλο μπορεί να υποχωρήσει. Η κατάθλιψη κάνει την κάθε μέρα μια ανηφορική μάχη, αλλά πλέον ξέρω ότι με τη σωστή στήριξη και φροντίδα, η ζωή μου μπορεί να ξαναβρεί το νόημά της.”