Κρίσεις πανικού: Αιτίες, συμπτώματα, αντιμετώπιση και πρόληψη

Οι κρίσεις πανικού συνήθως ξεκινούν ξαφνικά, χωρίς προειδοποίηση. Μπορεί να συμβαίνουν τακτικά ή σπάνια. Η έντασή τους έχει διακυμάνσεις, αλλά τα συμπτώματα κορυφώνονται μέσα σε λίγα λεπτά. Σε αυτά ανήκουν:

• Αίσθημα επικείμενου κινδύνου

• Φόβος απώλειας ελέγχου ή θανάτου

• Έντονος καρδιακός ρυθμός (ταχυκαρδία)

• Ιδρώτας

• Τρέμουλο

• Αίσθημα ότι κόβεται η αναπνοή ή σφίξιμο στο λαιμό

• Εξάψεις ή ρίγος

• Ναυτία

• Κράμπες στην κοιλιά

• Πόνος στο στήθος

• Πονοκέφαλος

• Ζαλάδα

• Μούδιασμα

• Αίσθημα αποκοπής από την πραγματικότητα

Ένα από τα χειρότερα στοιχεία μιας κρίσης πανικού είναι ο έντονος φόβος ότι το άτομο θα ξαναπάθει κι άλλη κρίση. Μπορεί να φοβηθεί σε τέτοιο βαθμό που θα ξεκινήσει να αποφεύγει μέρη και καταστάσεις που μπορεί να τις πυροδοτήσουν.

• Γενετικοί παράγοντες: Οι κρίσεις πανικού μπορεί να εμφανίζονται συχνότερα σε άτομα με οικογενειακό ιστορικό.

• Προβλήματα υγείας: Ορισμένες παθήσεις, όπως το άσθμα ή καρδιολογικά προβλήματα, μπορεί να προκαλούν σωματικά συμπτώματα που ενισχύουν το άγχος.

• Έντονο στρες: Μεγάλες πιεστικές καταστάσεις ή παρατεταμένο άγχος μπορούν να συμβάλλουν στην εμφάνιση κρίσεων.

• Τρόπος αντίδρασης στο άγχος: Η τάση να αντιδρά κάποιος με φόβο και αποφυγή στα συμπτώματα μπορεί να ενισχύσει τον φαύλο κύκλο των κρίσεων.

• Ιδιοσυγκρασία ατόμου: Άτομα πιο ευαίσθητα στις σωματικές αισθήσεις του στρες είναι πιθανό να βιώνουν πιο έντονα τα συμπτώματα.

• Λειτουργία του εγκεφάλου: Ορισμένες αλλαγές στον τρόπο που λειτουργούν συγκεκριμένα μέρη του εγκεφάλου φαίνεται να παίζουν ρόλο.

Μία πιθανή εξήγηση είναι ότι σχετίζονται με τον φυσικό μηχανισμό “μάχης ή φυγής” του οργανισμού. Πρόκειται για μια αυτόματη αντίδραση του σώματος σε καταστάσεις κινδύνου, κατά την οποία αυξάνονται οι παλμοί και η αναπνοή, ώστε το σώμα να προετοιμαστεί για δράση. Στην περίπτωση των κρίσεων πανικού, αυτή η αντίδραση ενεργοποιείταιχωρίς να υπάρχει πραγματικός κίνδυνος, γεγονός που κάνει την κρίση ακόμη πιο έντονη και τρομακτική.

• Οικογενειακό ιστορικό κρίσεων πανικού ή διαταραχής πανικού

• Έντονα στρεσογόνα γεγονότα, όπως απώλεια ή σοβαρή ασθένεια αγαπημένου προσώπου

• Τραυματικές εμπειρίες, όπως ένα ατύχημα ή κακοποίηση

• Μεγάλες αλλαγές στη ζωή, όπως ένα διαζύγιο ή η απόκτηση παιδιού

• Κάπνισμα ή υπερβολική κατανάλωση καφεΐνης

• Ιστορικό κακοποίησης στην παιδική ηλικία

• Ανάπτυξη συγκεκριμένων φοβιών (π.χ. οδήγηση ή έξοδος από το σπίτι)

• Αποφυγή κοινωνικών καταστάσεων

• Δυσκολίες στην εργασία ή το σχολείο

• Εμφάνιση κατάθλιψης ή άλλων αγχωδών διαταραχών

• Αυξημένος κίνδυνος για αρνητικές σκέψεις ή αυτοκαταστροφική συμπεριφορά

• Κατάχρηση αλκοόλ ή άλλων ουσιών

• Οικονομικές δυσκολίες λόγω μειωμένης λειτουργικότητας

Σε κάποιες περιπτώσεις, η διαταραχή πανικού μπορεί να συνδέεται και με αγοραφοβία, δηλαδή την αποφυγή χώρων ή καταστάσεων όπου το άτομο φοβάται ότι δεν θα μπορέσει να διαφύγει ή να λάβει βοήθεια σε περίπτωση κρίσης. Έτσι, μπορεί να δημιουργηθεί έντονη εξάρτηση από την παρουσία άλλων ατόμων, ακόμη και για απλές καθημερινές δραστηριότητες.

Η διάγνωση των κρίσεων πανικού βασίζεται στην κλινική αξιολόγηση των συμπτωμάτων και στον αποκλεισμό άλλων παθολογικών καταστάσεων. Ο ειδικός ψυχικής υγείας εξετάζει τη συχνότητα, την ένταση και τη διάρκεια των επεισοδίων, καθώς και το πώς αυτά επηρεάζουν τη συμπεριφορά και την ψυχολογία του ατόμου.

Σε πολλές περιπτώσεις, ο ειδικός προσδιορίζει αν οι κρίσεις είναι αναμενόμενες (π.χ. ως απόκριση σε μια συγκεκριμένη φοβία) ή μη αναμενόμενες, καθώς και αν συνοδεύονται από Αγοραφοβία, δηλαδή τον φόβο του ατόμου να βρεθεί σε μέρη από όπου η διαφυγή θα ήταν δύσκολη.

Για να τεθεί διάγνωση Διαταραχής Πανικού σύμφωνα με το DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition) το κορυφαίο διαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο ψυχικών διαταραχών, που εκδόθηκε από την Αμερικανική Ψυχιατρική Εταιρεία το 2013, θα πρέπει:

• Να εμφανίζονται επαναλαμβανόμενες και μη αναμενόμενες κρίσεις πανικού, οι οποίες κορυφώνονται μέσα σε λίγα λεπτά.

• Τουλάχιστον μία από τις κρίσεις να ακολουθείται από έναν μήνα (ή περισσότερο) συνεχούς ανησυχίας για την εμφάνιση νέων κρίσεων ή τις συνέπειές τους (π.χ. φόβος για έμφραγμα).

• Να παρατηρείται σημαντική δυσπροσαρμοστική αλλαγή στη συμπεριφορά (π.χ. αποφυγή χώρων ή δραστηριοτήτων) προκειμένου το άτομο να προστατευτεί από μια νέα κρίση.

Παράλληλα, ο γιατρός μπορεί να συστήσει ιατρικές εξετάσεις, όπως καρδιογράφημα ή έλεγχο θυρεοειδούς, για να βεβαιωθεί ότι τα σωματικά συμπτώματα (όπως οι ταχυπαλμίες) δεν οφείλονται σε κάποια οργανική πάθηση ή στη χρήση ουσιών.

Αντιμετώπιση κρίσης πανικού

Ψυχοθεραπεία

• Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT): Μέσα από αυτή τη διαδικασία, το άτομο συνεργάζεται με έναν ειδικό ψυχικής υγείας για να εντοπίσει τι προκαλεί τις κρίσεις πανικού. Στη συνέχεια, μαθαίνει να αλλάζει τον τρόπο σκέψης και αντίδρασής του, μειώνοντας σταδιακά την ένταση και τη συχνότητα των κρίσεων.

• Θεραπεία έκθεσης: Πρόκειται για μια σταδιακή διαδικασία κατά την οποία το άτομο έρχεται σε επαφή με τις καταστάσεις που του προκαλούν άγχος, είτε στη φαντασία είτε στην πραγματικότητα. Με τον χρόνο, μαθαίνει να διαχειρίζεται καλύτερα αυτές τις καταστάσεις και να μειώνει τον φόβο που τις συνοδεύει.

Φαρμακευτική αγωγή

• Αντικαταθλιπτικά φάρμακα, όπως οι SSRIs και οι SNRIs, που συμβάλλουν στη ρύθμιση της διάθεσης και του άγχους

• Αγχολυτικά φάρμακα (βενζοδιαζεπίνες), τα οποία δρουν πιο άμεσα, αλλά συνιστώνται κυρίως για βραχυχρόνια χρήση λόγω πιθανής εξάρτησης

Η λήψη φαρμάκων πρέπει πάντα να γίνεται με καθοδήγηση από εξειδικευμένο επαγγελματία υγείας.

Αντιμετώπιση κρίσης πανικού τη στιγμή που συμβαίνει

Αν και δεν είναι πάντα εφικτό να σταματήσει μια κρίση πανικού αμέσως μόλις ξεκινήσει, υπάρχουν τρόποι που μπορούν να βοηθήσουν στον έλεγχο των συμπτωμάτων μέχρι να υποχωρήσει:

• Εστίαση στην αναπνοή: Πάρτε αργές και βαθιές αναπνοές από τη μύτη και εκπνοές από το στόμα. Αυτό βοηθά στη μείωση της έντασης και του πανικού.

• Αναγνώριση του τι συμβαίνει: Υπενθυμίστε στον εαυτό σας ότι πρόκειται για κρίση πανικού και όχι για κάτι επικίνδυνο. Είναι προσωρινή και θα περάσει.

• Χαλάρωση του σώματος: Προσπαθήστε να χαλαρώσετε σταδιακά τους μυς, εστιάζοντας σε ένα σημείο κάθε φορά.

• Παραμονή στο παρόν (mindfulness): Συγκεντρωθείτε στο περιβάλλον σου και στις αισθήσεις σας για να “έρθετε στο εδώ και τώρα ”και να μειώσετε το αίσθημα αποσύνδεσης.

• American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Publishing.

• Craske, M. G., & Barlow, D. H. (2007). Mastery of your anxiety and panic: Workbook (4th ed.). Oxford University Press.

• Hofmann, S. G., & Smits, J. A. J. (2008). Cognitive-behavioral therapy for adult anxiety disorders: A meta-analysis of randomized placebo-controlled trials. Journal of Clinical Psychiatry, 69(4), 621–632. https://doi.org/10.4088/JCP.v69n0415

• Mayo Clinic. (2024). Panic attacks and panic disorder. Retrieved from https://www.mayoclinic.org

• National Institute of Mental Health. (2023). Panic disorder. Retrieved from https://www.nimh.nih.gov

• Roy-Byrne, P. P., Craske, M. G., & Stein, M. B. (2006). Panic disorder. The Lancet, 368(9540), 1023–1032. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(06)69418-X

• World Health Organization. (2023). Mental health and anxiety disorders. Retrieved from https://www.who.int

“Την πρώτη φορά που συνέβη, ήμουν σίγουρη ότι παθαίνω έμφραγμα. Η καρδιά μου άρχισε να χτυπά τρελά, η αναπνοή μου κόπηκε και ένα κύμα έντονου τρόμου με έλουσε, πείθοντάς με πως πεθαίνω εκείνη τη στιγμή. Ζω με κρίσεις πανικού, επεισόδια που έρχονται από το πουθενά και κορυφώνονται σε λεπτά, αφήνοντάς με να τρέμω, να ιδρώνω και να νιώθω τελείως αποκομμένη από την πραγματικότητα. Το χειρότερο όμως δεν είναι η ίδια η κρίση, αλλά ο "φόβος του φόβου", αυτή η διαρκής αγωνία για το πότε θα ξανασυμβεί, που με κάνει να αποφεύγω μέρη, κόσμο και δραστηριότητες, περιορίζοντας τη ζωή μου σε μια στενή ζώνη υποτιθέμενης ασφάλειας.

Η διάγνωση της Διαταραχής Πανικού ήταν η στιγμή που σταμάτησα να τρέχω στα επείγοντα των νοσοκομείων και άρχισα να καταλαβαίνω τον μηχανισμό "μάχης ή φυγής" που ενεργοποιείται λάθος στο σώμα μου. Με τη βοήθεια  της ψυχοθεραπείας και διαφόρων τεχνικών προσπαθώ να ξανακερδίσω την ελευθερία μου και να σταματήσω να επιτρέπω στον πανικό να ορίζει πού μπορώ να πάω και τι μπορώ να κάνω.”