Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας: Συμπτώματα, αίτια και τρόποι αντιμετώπισης

• Το άτομο έχει ασυνήθιστα υψηλή αίσθηση της αξίας του και να απαιτεί διαρκή και υπερβολικό θαυμασμό

• Αισθάνεται πως αξίζει προνόμια και ιδιαίτερη αντιμετώπιση

• Περιμένει να τον αναγνωρίζουν ως ανώτερο

• Προβάλλει τα ταλέντα και τα κατορθώματά του μεγαλύτερα από όσο είναι

• Πιστεύει ότι είναι ανώτερος από τους άλλους και ότι θα πρέπει να περνάει χρόνο ή ότι τον καταλαβαίνουν μόνο ανώτερα άτομα

• Είναι επικριτικός και περιφρονεί τους ανθρώπους που αισθάνεται ότι δεν είναι σημαντικοί

• Περιμένει ειδικές χάρες και περιμένει οι άλλοι να κάνουν ό,τι θέλει χωρίς να τον αμφισβητούν

• Εκμεταλλεύεται τους άλλους για να πάρει αυτό που θέλει

• Δεν μπορεί να αναγνωρίζει τις ανάγκες και τα συναισθήματα των άλλων

• Ζηλεύει τους άλλους και πιστεύει ότι οι άλλοι τον ζηλεύουν

• Έχει αλαζονική συμπεριφορά και καυχιέται πολύ για τον εαυτό του

• Επιμένει να έχει το καλύτερο από όλα. Για παράδειγμα, το καλύτερο αυτοκίνητο ή γραφείο.

• Γίνεται ανυπόμονο ή θυμωμένο όταν δεν λαμβάνει ειδική αναγνώριση ή μεταχείριση

• Δυσκολεύεται να διαχειριστεί τα συναισθήματα και την συμπεριφορά του

• Δυσκολεύεται στη διαχείριση του άγχους και την προσαρμογή στις αλλαγές

• Αποσύρεται ή αποφεύγει καταστάσεις στις οποίες μπορεί να αποτύχει

• Αισθάνεται κατάθλιψη και κυκλοθυμία επειδή δεν είναι τέλειο

• Αισθάνεται ανασφάλεια, ντροπή, ταπείνωση και φοβάται ότι θα εκτεθεί

• Περιβαλλοντικοί παράγοντες: Οι πρώιμες σχέσεις με τους γονείς παίζουν καθοριστικό ρόλο. Αυτό περιλαμβάνει είτε την υπερβολική λατρεία και τον αδικαιολόγητο θαυμασμό του παιδιού, είτε την έντονη κριτική και την παραμέληση, που δεν επιτρέπουν στο παιδί να αναπτύξει μια υγιή αίσθηση του εαυτού του.

• Κληρονομικότητα: Υπάρχει γενετική προδιάθεση, καθώς η διαταραχή εμφανίζεται συχνότερα σε άτομα των οποίων οι γονείς είναι οι ίδιοι ναρκισσιστές ή παρουσιάζουν έντονα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά.

• Νευροβιολογία: Η σύνδεση μεταξύ της δομής του εγκεφάλου, της σκέψης και της συμπεριφοράς. Έρευνες δείχνουν ότι σε άτομα με τη διαταραχή ενδέχεται να υπάρχει μειωμένη φαιά ουσία σε περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την ενσυναίσθηση, τη συναισθηματική ρύθμιση και τη λήψη αποφάσεων.

• Δυσκολίες στις προσωπικές και επαγγελματικές σχέσεις

• Προβλήματα στην εργασία ή τις σπουδές

• Έντονο άγχος ή συμπτώματα κατάθλιψης

• Εμφάνιση και άλλων διαταραχών προσωπικότητας

• Διατροφικές διαταραχές, όπως η ανορεξία

• Προβλήματα σωματικής υγείας

• Κατάχρηση ουσιών, όπως αλκοόλ ή ναρκωτικά

• Σκέψεις αυτοτραυματισμού ή αυτοκτονίας

Η διάγνωση της Ναρκισσιστικής Διαταραχής Προσωπικότητας βασίζεται στην ενδελεχή κλινική αξιολόγηση από ειδικό ψυχικής υγείας, ο οποίος εξετάζει τα μακροχρόνια πρότυπα συμπεριφοράς και λειτουργικότητας του ατόμου. Επειδή τα άτομα με τη διαταραχή σπάνια αναζητούν βοήθεια για τον ναρκισσισμό τους (συχνότερα προσέρχονται για δευτερογενή συμπτώματα όπως η κατάθλιψη ή το άγχος), ο ειδικός δίνει έμφαση στο πώς το άτομο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και πώς αλληλεπιδρά με τους άλλους.

Στο πλαίσιο της διάγνωσης, ο ειδικός αξιολογεί αν τα χαρακτηριστικά αυτά είναι σταθερά στον χρόνο και αν εμφανίζονται σε διαφορετικές εκφανσεις της ζωής του ατόμου (κοινωνική, επαγγελματική, προσωπική).

Για να τεθεί διάγνωση Ναρκισσιστικής Διαταραχής Προσωπικότητας σύμφωνα με το DSM-5, (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition) το κορυφαίο διαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο ψυχικών διαταραχών, που εκδόθηκε από την Αμερικανική Ψυχιατρική Εταιρεία το 2013, θα πρέπει να αναγνωρίζεται ένα διάχυτο μοτίβο μεγαλείου, ανάγκης για θαυμασμό και έλλειψης ενσυναίσθησης, που ξεκινά από την πρώιμη ενηλικίωση και εκδηλώνεται με τουλάχιστον 5 από τα ακόλουθα 9 κριτήρια:

1. Μεγαλειώδης αίσθηση σπουδαιότητας (π.χ. υπερεκτίμηση επιτευγμάτων και ταλέντων).

2. Ενασχόληση με φαντασιώσεις απεριόριστης επιτυχίας, δύναμης, ομορφιάς ή ιδανικής αγάπης.

3. Πεποίθηση ότι είναι "ιδιαίτερος" και μπορεί να γίνει κατανοητός μόνο από άλλα εξίσου υψηλού επιπέδου άτομα ή θεσμούς.

4. Απαίτηση για υπερβολικό θαυμασμό.

5. Αίσθηση ότι δικαιούται ιδιαίτερη μεταχείριση (παράλογες προσδοκίες για ευνοϊκή μεταχείριση).

6. Εκμεταλλευτική συμπεριφορά στις διαπροσωπικές σχέσεις (χρησιμοποιεί τους άλλους για την επίτευξη των στόχων του).

7. Έλλειψη ενσυναίσθησης (απροθυμία αναγνώρισης των συναισθημάτων ή των αναγκών των άλλων).

8. Φθόνος προς τους άλλους ή η πεποίθηση ότι οι άλλοι τον φθονούν.

9. Επίδειξη αλαζονικής ή υπεροπτικής συμπεριφοράς και στάσης.

Παράλληλα, ο γιατρός πραγματοποιεί διαφορική διάγνωση για να διακρίνει τη διαταραχή από άλλες καταστάσεις, όπως η Μανία (στο πλαίσιο της Διπολικής Διαταραχής) ή άλλες διαταραχές προσωπικότητας (π.χ. Αντικοινωνική ή Οριακή), καθώς ορισμένα χαρακτηριστικά μπορεί να αλληλοεπικαλύπτονται.

Ψυχοθεραπεία

• Διαλεκτική Συμπεριφορική Θεραπεία (DBT): Βοηθά στη διαχείριση έντονων συναισθημάτων και στη βελτίωση της συμπεριφοράς.

• Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT): Εστιάζει στον εντοπισμό και την αλλαγή αρνητικών τρόπων σκέψης.

• Μεταγνωστική Θεραπεία: Ενισχύει την κατανόηση του τρόπου σκέψης και αντίληψης του εαυτού και των άλλων.

• Ομαδική Ψυχοθεραπεία: Προσφέρει τη δυνατότητα αλληλεπίδρασης με άλλα άτομα και ανάπτυξης κοινωνικών δεξιοτήτων.

• Θεραπεία ζεύγους ή οικογένειας: Βοηθά στη βελτίωση των σχέσεων και της επικοινωνίας.

Φαρμακευτική αγωγή

Δεν υπάρχουν φάρμακα που να θεραπεύουν άμεσα τη ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας. Ωστόσο, σε αρκετές περιπτώσεις χρησιμοποιείται φαρμακευτική αγωγή για την αντιμετώπιση συμπτωμάτων που σχετίζονται με άλλες καταστάσεις, όπως το άγχος ή η κατάθλιψη. Ορισμένες κατηγορίες φαρμάκων που μπορεί να χορηγηθούν είναι:

• Αντικαταθλιπτικά

• Αγχολυτικά (για τη μείωση του άγχους)

• Αντιψυχωσικά φάρμακα

• Αντισπασμωδικά (χρησιμοποιούνται κυρίως για επιληπτικές κρίσεις, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις βοηθούν και στη σταθεροποίηση της διάθεσης)

Η φαρμακευτική αγωγή χορηγείται πάντα από γιατρό και προσαρμόζεται ανάλογα με τις ανάγκες του κάθε ατόμου. Συνήθως λειτουργεί υποστηρικτικά σε συνδυασμό με την ψυχοθεραπεία, η οποία αποτελεί και τον βασικό πυρήνα της αντιμετώπισης.

• Αmerican Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Publishing.

• Kernberg, O. F. (2016). Narcissistic personality disorder. American Psychiatric Publishing.

• Pincus, A. L., & Lukowitsky, M. R. (2010). Pathological narcissism and narcissistic personality disorder. Annual Review of Clinical Psychology, 6, 421–446. https://doi.org/10.1146/annurev.clinpsy.121208.131215

• Cain, N. M., Pincus, A. L., & Ansell, E. B. (2008). Narcissism at the crossroads: Phenotypic description of pathological narcissism. Clinical Psychology Review, 28(4), 638–656. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2007.09.006

• Miller, J. D., & Campbell, W. K. (2008). Comparing clinical and social-personality conceptualizations of narcissism. Journal of Personality, 76(3), 449–476. https://doi.org/10.1111/j.1467-6494.2008.00492.x

• Ronningstam, E. (2011). Narcissistic personality disorder: A current review. Current Psychiatry Reports, 13(1), 68–75. https://doi.org/10.1007/s11920-010-0160-1

"Στην αρχή, η γοητεία και η ακλόνητη αυτοπεποίθηση του Αλέξανδρου με παρέσυραν, σύντομα όμως η καθημερινότητα έγινε ένας αγώνας γύρω από τη δική του ανάγκη για επιβεβαίωση. Οποιαδήποτε δική μου ανάγκη υποβαθμιζόταν, ενώ η έλλειψη ενσυναίσθησης εκ μέρους του με έκανε να νιώθω συναισθηματικά απομονωμένη. Η κατάσταση άρχισε να αλλάζει μόνο όταν η διάγνωση για Ναρκισσιστική Διαταραχή έδωσε επιτέλους ένα όνομα σε αυτό που ζούσαμε, αποκαλύπτοντας ότι η αλαζονεία του δεν ήταν δύναμη, αλλά μια εύθραυστη άμυνα απέναντι σε βαθιά ριζωμένες ανασφάλειες.

Η αποδοχή της διάγνωσης ήταν το πρώτο βήμα ελπίδας, καθώς μας επέτρεψε να βγούμε από τον φαύλο κύκλο της ενοχής και της χειραγώγησης. Μέσα από την θεραπεία, ο Αλέξανδρος άρχισε σιγά σιγά να αναγνωρίζει τα μοτίβα του και εγώ να θέτω τα όρια που χρειαζόμουν για να αναπνεύσω. Η διαδρομή παραμένει απαιτητική, όμως η γνώση μάς έδωσε τα εργαλεία να μετατρέψουμε μια τοξική εξάρτηση σε μια προσπάθεια για πιο ειλικρινή σύνδεση, βασισμένη πλέον στην πραγματικότητα και όχι στις ψευδαισθήσεις μεγαλείου."