Οριακή Διαταραχή Προσωπικότητας (BPD): Συμπτώματα και θεραπεία

Σύμφωνα με το DSM-5-TR, για τη διάγνωση απαιτείται η παρουσία μοτίβων αστάθειας που περιλαμβάνουν:

Αγωνιώδεις προσπάθειες αποφυγής εγκατάλειψης: Είτε αυτή είναι πραγματική είτε φανταστική.

Ασταθείς και έντονες σχέσεις: Το άτομο ταλαντεύεται ανάμεσα στην εξιδανίκευση ("είσαι ο καλύτερος άνθρωπος στον κόσμο") και την υποτίμηση ("σε μισώ").

Διαταραχή ταυτότητας: Μια έντονα ασταθής εικόνα ή αίσθηση του εαυτού (π.χ. συχνές αλλαγές σε στόχους, αξίες ή επαγγελματικές επιλογές)

Παρορμητικότητα: Σε τουλάχιστον δύο τομείς που είναι δυνητικά αυτοκαταστροφικοί (π.χ. αλόγιστα έξοδα, χρήση ουσιών, απρόσεκτη οδήγηση).

Συναισθηματική αστάθεια: Έντονη αντιδραστικότητα της διάθεσης (π.χ. επεισόδια έντονης ευερεθιστότητας ή άγχους που διαρκούν συνήθως λίγες ώρες).

Χρόνιο αίσθημα κενού: Μια επίμονη αίσθηση ότι "κάτι λείπει" μέσα τους.

Ακατάλληλος, έντονος θυμός: Δυσκολία στον έλεγχο του θυμού, που συχνά οδηγεί σε σωματικές συγκρούσεις ή ξεσπάσματα.

Η αιτιολογία περιλαμβάνει αλληλεπιδράσεις γονιδίων και περιβάλλοντος, με υψηλή κληρονομικότητα (40–60%) που αλληλεπιδρά με δυσμενείς εμπειρίες της παιδικής ηλικίας (π.χ. κακοποίηση, συναισθηματική ακύρωση), οδηγώντας σε δυσρύθμιση του συναισθήματος μέσω διαταραγμένης συνδεσιμότητας μεταξύ προμετωπιαίου φλοιού και αμυγδαλής και αυξημένης αντιδραστικότητας στο στρες.

• Γενετική: Η διαταραχή είναι περίπου πέντε φορές πιο συχνή σε άτομα που έχουν συγγενή πρώτου βαθμού με τη διαταραχή.

• Νευροβιολογία: Έρευνες δείχνουν διαφορές στις περιοχές του εγκεφάλου που ελέγχουν τα συναισθήματα και την παρορμητικότητα (αμυγδαλή, ιππόκαμπος, προμετωπιαίος φλοιός).

• Περιβαλλοντικό Τραύμα: Πολλοί άνθρωποι με οριακή διαταραχή αναφέρουν ιστορικό κακοποίησης, εγκατάλειψης ή παραμέλησης κατά την παιδική ηλικία.

• Συναισθηματική Ευαλωτότητα: Μια φυσική τάση για έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις που δεν "ακυρώθηκαν" ή δεν ρυθμίστηκαν σωστά στο οικογενειακό περιβάλλον.

Οι επιπλοκές περιλαμβάνουν σοβαρή λειτουργική έκπτωση στην εργασία και στις κοινωνικές σχέσεις, ασταθείς σχέσεις με υψηλά επίπεδα συγκρούσεων ή διαζυγίων, υψηλή συννοσηρότητα (π.χ. κατάθλιψη, PTSD, χρήση ουσιών), αυξημένο κίνδυνο αυτοκτονίας (8–10%), αυτοτραυματισμό και σημαντική χρήση υπηρεσιών υγείας με αυξημένο κόστος.

• Διαπροσωπικές Σχέσεις: Οι σχέσεις είναι συχνά θυελλώδεις. Ο φόβος της εγκατάλειψης μπορεί να οδηγήσει σε προσκόλληση ή, αντίθετα, στην απομάκρυνση του άλλου προληπτικά για να αποφευχθεί ο πόνος της απόρριψης.

• Εργασιακή Αστάθεια: Οι αλλαγές στην αυτοπεποίθηση και οι συγκρούσεις με συναδέλφους μπορεί να καταστήσουν δύσκολη τη διατήρηση μιας σταθερής καριέρας.

• Συννοσηρότητα: Συχνά συνυπάρχει με κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές, διαταραχές πρόσληψης τροφής ή μετατραυματικό στρες (PTSD).

Η διάγνωση της Οριακής Διαταραχής Προσωπικότητας (BPD) αποτελεί μια λεπτομερή διαδικασία που βασίζεται στην κλινική συνέντευξη και την παρατήρηση μακροχρόνιων μοτίβων συμπεριφοράς από ειδικό ψυχικής υγείας (ψυχίατρο ή ψυχολόγο). Καθώς δεν υπάρχει βιολογική εξέταση για τη διάγνωσή της, ο ειδικός εστιάζει στον τρόπο με τον οποίο το άτομο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του, πώς σχετίζεται με τους άλλους και πώς διαχειρίζεται τα έντονα συναισθήματα. Συχνά χρησιμοποιούνται σταθμισμένα ερωτηματολόγια και διαγνωστικές συνεντεύξεις (όπως η SCID-5-PD) για να διακριθεί η διαταραχή από άλλες καταστάσεις.

Για να τεθεί η διάγνωση σύμφωνα με το DSM-5 (το διαγνωστικό εγχειρίδιο της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας), τα συμπτώματα θα πρέπει να πληρούν τα εξής κριτήρια:

• Διάχυτο Πρότυπο: Πρέπει να υπάρχει ένα σταθερό μοτίβο αστάθειας στις σχέσεις, την εικόνα εαυτού και το συναίσθημα, καθώς και έντονη παρορμητικότητα.

• Ποσότητα Κριτηρίων: Το άτομο πρέπει να παρουσιάζει τουλάχιστον πέντε από τα εννέα κύρια χαρακτηριστικά (π.χ. φόβος εγκατάλειψης, ασταθείς σχέσεις, διαταραχή ταυτότητας, αυτοκαταστροφική παρορμητικότητα, χρόνιο κενό, έντονος θυμός κ.α.).

• Χρονική Διάρκεια: Τα χαρακτηριστικά αυτά πρέπει να ξεκινούν από την πρώιμη ενήλικη ζωή και να εμφανίζονται σε ποικίλα πλαίσια (όχι μόνο σε μία συγκεκριμένη σχέση ή κατάσταση).

• Αποκλεισμός Επεισοδίων: Οι συμπεριφορές δεν πρέπει να οφείλονται αποκλειστικά σε μια άλλη διαταραχή της διάθεσης (όπως ένα μανιακό επεισόδιο στη Διπολική Διαταραχή).

Παράλληλα, ο ειδικός πραγματοποιεί διαφορική διάγνωση για να ξεχωρίσει τη BPD από τη Διπολική Διαταραχή (όπου οι αλλαγές διάθεσης διαρκούν ημέρες ή εβδομάδες, ενώ στη BPD μπορεί να αλλάζουν μέσα σε λίγες ώρες) ή τη Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (PTSD). Η σωστή διάγνωση είναι κρίσιμη, καθώς καθορίζει την επιλογή της κατάλληλης θεραπευτικής προσέγγισης, όπως η Διαλεκτική Συμπεριφορική Θεραπεία (DBT).

Παρά τη δυσκολία της, η οριακή διαταραχή είναι αντιμετωπίσιμη με εξειδικευμένες μεθόδους:

Διαλεκτική Συμπεριφορική Θεραπεία (DBT): Αναπτύχθηκε ειδικά για τη BPD. Εστιάζει στην εκμάθηση δεξιοτήτων για τη ρύθμιση του συναισθήματος, την αντοχή στη δυσφορία και την αποτελεσματικότητα στις διαπροσωπικές σχέσεις.

Θεραπεία Σχημάτων (Schema Therapy): Βοηθά το άτομο να αναγνωρίσει και να αλλάξει βαθιά ριζωμένα μοτίβα (σχήματα) που δημιουργήθηκαν στην παιδική ηλικία.

Θεραπεία βασισμένη στη Νοηματοδότηση (MBT): Βοηθά το άτομο να κατανοήσει τη δική του νοητική κατάσταση και των άλλων.

Φαρμακοθεραπεία: Δεν υπάρχει ειδικό φάρμακο που να εστιάζει σε αυτή, αλλά χρησιμοποιούνται σταθεροποιητές διάθεσης ή αντικαταθλιπτικά για τη διαχείριση συγκεκριμένων συμπτωμάτων.

• Leichsenring, F., Fonagy, P., Heim, N., Kernberg, O. F., Leweke, F., Luyten, P., Salzer, S., Spitzer, C., & Steinert, C. (2024). Borderline personality disorder: a comprehensive review of diagnosis and clinical presentation, etiology, treatment, and current controversies. World Psychiatry, 23(1), 4–25. https://doi.org/10.1002/wps.21156

• Livingston, N. R., & Stanton, K. (2024). Compatibility of Linehan’s biosocial theory and the DSM‐5 Alternative Model of Personality Disorders for borderline personality disorder. Personality and Mental Health, 18(4), 402–413. https://doi.org/10.1002/pmh.1635

• Prillinger, K., Goreis, A., Macura, S., Gross, C. H., Lozar, A., Fanninger, S., Mayer, A., Oppenauer, C., Plener, P. L., & Kothgassner, O. D. (2024). A systematic review and meta-analysis on the efficacy of dialectical behavior therapy variants for the treatment of post-traumatic stress disorder. European Journal of Psychotraumatology, 15(1), 2406662. https://doi.org/10.1080/20008066.2024.2406662

• Sharan, P., Das, N., & Hans, G. (2023). Clinical Practice Guidelines for Assessment and Management of Patients with Borderline Personality Disorder. Indian Journal of Psychiatry, 65(2), 221–237. https://doi.org/10.4103/indianjpsychiatry.indianjpsychiatry_495_22

"Αν με ρωτήσει κάποιος “πώς νιώθεις” η τυπική απάντηση που μου έρχεται πάντα στο μυαλό είναι υπέροχα ή χάλια. Ακόμα και στις σχέσεις μου. Κάθε μικρή αλλαγή στη φωνή του συντρόφου μου σήμαινε ότι θα με άφηνε. Τη μια στιγμή ήταν ο σωτήρας μου και την άλλη ο χειρότερος εχθρός μου. Τον αγαπούσα ανά περιόδους ενώ άλλες φορές ένιωθα πως δεν ήθελα να τον βλέπω. Ένιωθα ένα τεράστιο κενό μέσα μου, σαν μια μαύρη τρύπα που προσπαθούσα να γεμίσω με παρορμητικές αγορές ή επικίνδυνες συμπεριφορές.

Η ψυχοθεραπεία DBT με έχει βοηθήσει αρκετά. Έμαθα ότι το συναίσθημά μου είναι σαν κύμα: έρχεται, κορυφώνεται και φεύγει. Δεν χρειάζεται να πνιγώ κάθε φορά. Σήμερα, οι σχέσεις μου είναι πιο σταθερές και, για πρώτη φορά, ξέρω ποια είναι η Γιολάντα χωρίς να χρειάζομαι κάποιον άλλον να μου το πει."