Ψυχοσωματική Διαταραχή (Σωματόμορφη Διαταραχή): Αίτια και αντιμετώπιση

Τα συμπτώματα μπορεί να εντοπίζονται σε οποιοδήποτε σημείο του σώματος και συχνά αλλάζουν με την πάροδο του χρόνου. Συχνά μιμούνται ιατρικές παθήσεις και συχνά πυροδοτούνται ή επιδεινώνονται από το στρες και συνοδεύονται από άγχος ή κατάθλιψη.

• Σωματικές ενοχλήσεις: Χρόνιος πόνος (πλάτη, μέση, στήθος, κεφάλι), γαστρεντερολογικά προβλήματα (φούσκωμα, ναυτία), ταχυπαλμίες, δυσκολίες στην αναπνοή, δερματικά προβλήματα, σεξουαλική δυσλειτουργία, μούδιασμα στα άκρα.

• Γνωσιακή επιβάρυνση: Δυσανάλογες και επίμονες σκέψεις για τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων. Το άτομο αφιερώνει υπερβολικό χρόνο και ενέργεια στην ανησυχία για την υγεία του.

• Συμπεριφορικές αντιδράσεις: Συχνές επισκέψεις σε γιατρούς διαφορετικών ειδικοτήτων, υποβολή σε επαναλαμβανόμενες εξετάσεις που βγαίνουν καθαρές, ή αντίθετα, πλήρης αποφυγή ιατρικής φροντίδας από φόβο.

Τα αίτια περιλαμβάνουν το χρόνιο στρες που ενεργοποιεί τον άξονα υποθαλάμου–υπόφυσης–επινεφριδίων, οδηγώντας σε αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης, φλεγμονή και δυσρύθμιση του αυτόνομου νευρικού συστήματος, σε συνδυασμό με καταπιεσμένα συναισθήματα, άλυτο τραύμα, παράγοντες προσωπικότητας όπως η αλεξιθυμία και γενετικές προδιαθέσεις που ενισχύουν τις ψυχοφυσιολογικές αντιδράσεις.

• Βιολογικοί Παράγοντες: Αυξημένη ευαισθησία στα μηνύματα του πόνου (χαμηλός ουδός πόνου) και γενετική προδιάθεση, ενεργοποίηση του άξονα υποθαλάμου–υπόφυσης–επινεφριδίων (HPA) λόγω χρόνιου στρες,αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης και φλεγμονώδεις διεργασίες.

• Ψυχολογικοί Παράγοντες: Καταπιεσμένα συναισθήματα, τραύματα του παρελθόντος ή δυσκολία στην αναγνώριση και έκφραση συναισθημάτων (αλεξιθυμία).

• Περιβαλλοντικό Στρες: Έντονη πίεση στην εργασία, πένθος ή οικογενειακές συγκρούσεις που «μεταφράζονται» σε σωματικό πόνο.

Η διαταραχή αυτή δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο που επηρεάζει τη ζωή του ατόμου σε όλους τους τομείς της καθημερινότητας:

• Σωματικές επιπλοκές: Χρόνια σύνδρομα πόνου,επιδείνωση υποκείμενων ιατρικών καταστάσεων.

• Ψυχικές επιπλοκές: Μείζονα κατάθλιψη και επίμονη δυσφορία.

• Λειτουργικές επιπλοκές: Επηρεασμένη καθημερινή λειτουργικότητα και αυξημένη χρήση υπηρεσιών υγείας

• Κοινωνικές επιπλοκές: Κοινωνική απομόνωση και μειωμένη ποιότητα ζωής

Η διάγνωση της Διαταραχής Σωματικών Συμπτωμάτων είναι μια ιδιαίτερη πρόκληση, καθώς το άτομο συνήθως αναζητά βοήθεια σε ιατρικές ειδικότητες (όπως καρδιολόγους ή παθολόγους) για τα σωματικά του ενοχλήματα. Ο ειδικός ψυχικής υγείας θα πρέπει να αξιολογήσει όχι μόνο τα ίδια τα συμπτώματα, αλλά κυρίως τον τρόπο με τον οποίο το άτομο σκέφτεται, νιώθει και συμπεριφέρεται σε σχέση με αυτά. Η διάγνωση δεν τίθεται επειδή «δεν βρέθηκε παθολογικό αίτιο», αλλά επειδή η ψυχική αντίδραση στα συμπτώματα είναι δυσανάλογα έντονη και δυσλειτουργική.

Για να τεθεί η διάγνωση σύμφωνα με το DSM-5, τα συμπτώματα θα πρέπει να πληρούν τα εξής κριτήρια:

• Σωματικά Συμπτώματα: Παρουσία ενός ή περισσότερων σωματικών συμπτωμάτων (π.χ. πόνος, δύσπνοια) που προκαλούν δυσφορία ή διαταράσσουν σημαντικά την καθημερινότητα.

• Υπερβολικές Σκέψεις και Συναισθήματα: Το άτομο αφιερώνει υπερβολικό χρόνο και ενέργεια στα συμπτώματα, εμφανίζοντας επίμονες σκέψεις για τη σοβαρότητά τους ή υψηλά επίπεδα άγχους για την υγεία του.

• Διάρκεια: Αν και το συγκεκριμένο σωματικό σύμπτωμα μπορεί να αλλάζει, η κατάσταση του να είναι το άτομο «συμπτωματικό» πρέπει να διαρκεί τουλάχιστον έξι μήνες.

• Πραγματικός Πόνος: Είναι κρίσιμο να κατανοηθεί ότι τα συμπτώματα είναι πραγματικά και το άτομο πονάει όντως, ανεξάρτητα από το αν υπάρχει ιατρική εξήγηση ή όχι.

Παράλληλα, ο ειδικός πραγματοποιεί διαφορική διάγνωση για να αποκλείσει την υποχονδρίαση (Διαταραχή Άγχους Ασθένειας), όπου το άτομο δεν έχει απαραίτητα συμπτώματα αλλά φοβάται ότι θα αρρωστήσει, ή τη Διαταραχή Μετατροπής.

Η αντιμετώπιση απαιτεί μια ολιστική προσέγγιση που γεφυρώνει το σώμα με το πνεύμα:

• Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT): Η πιο αποτελεσματική μέθοδος. Βοηθά το άτομο να μειώσει την εστίαση στα σωματικά συμπτώματα και να διαχειριστεί το άγχος που τα επιτείνει.

• Τεχνικές Χαλάρωσης και Mindfulness: Βοηθούν το νευρικό σύστημα να βγει από την κατάσταση μόνιμου “συναγερμού».

• Συνεργασία Ιατρών: Είναι κρίσιμο ο παθολόγος και ο ψυχολόγος να συνεργάζονται, ώστε ο ασθενής να νιώθει ασφάλεια και στις δύο πλευρές.

• Bransfield, R. C., & Friedman, K. J. (2019). Differentiating psychosomatic, somatopsychic, multisystem illnesses and medical uncertainty. Healthcare, 7(4), 114. https://doi.org/10.3390/healthcare7040114

• Creed, F. (2007). Somatic disorders. In Elsevier eBooks (pp. 545–547). https://doi.org/10.1016/b978-012373947-6.00355-x

• Efremov, A. (2024). Psychosomatics: Communication of the Central Nervous System through Connection to Tissues, Organs, and Cells. Clinical Psychopharmacology and Neuroscience, 22(4), 565–577. https://doi.org/10.9758/cpn.24.1197

• Luba, J. T., & Woo, B. K. (2025). Functional Neurological Disorder: a case of psychosomatic paralysis following bereavement. Cureus, 17(1), e78146. https://doi.org/10.7759/cureus.78146

• Oken, D. (2007). Evolution of Psychosomatic diagnosis in DSM. Psychosomatic Medicine, 69(9), 830–831. https://doi.org/10.1097/psy.0b013e31815b003d

• Rosendahl, S., Sattel, H., & Lahmann, C. (2021). Effectiveness of Body Psychotherapy. A Systematic Review and Meta-Analysis. Frontiers in Psychiatry, 12, 709798. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2021.709798

"Για δύο χρόνια γύριζα από γιατρό σε γιατρό για έναν έντονο πόνο στο στήθος και δύσπνοια. Οι καρδιολόγοι έλεγαν ότι η καρδιά μου είναι 'αθλητική', και οτι δεν υπήρχε κάτι παθολογικό. Είχα κάνει όλες τις εξετάσεις ξοδεύοντας μεγάλο όγκο χρημάτων από το μηνιαίο μου εισόδημα. Κι όμως ένιωθα πως κάτι υπήρχε και απλά δεν το έβρισκαν. Κανείς δεν με πίστευε, ούτε καν ο ίδιος μου ο εαυτός. Ο τελευταίος καρδιολόγος που επισκέφτηκα, μου συνέστησε μιλήσω με ειδικό ψυχολόγο. Έτσι πήρα την απόφαση να ξεκινήσω ψυχοθεραπεία.

Ξεκινώντας, κατάλαβα ότι ο πόνος άρχισε όταν έχασα τη μητέρα μου. Δεν είχα κλάψει ποτέ, έπρεπε να είμαι η 'δυνατή'. Το σώμα μου ανέλαβε να θρηνήσει για μένα. Μόλις άρχισα να μιλάω για τη θλίψη μου, ο πόνος στο στήθος άρχισε να υποχωρεί. Έμαθα ότι το σώμα μου δεν με πρόδιδε, απλώς προσπαθούσε να μου πει κάτι που η φωνή μου φοβόταν να πει."